Araç çubuğuna atla
 Meta-Analiz

Meta-Analiz

Digiqole ad

Meta-Analiz Nedir?

Meta-Analiz, herhangi bir konu veya tema hakkında yapılan benzer çalışmaların belirli ölçütler altında toplanması ve toplanan bu nicel verilerin birleştirilmesi ve analiz edilip yorumlanmasıdır (AKGÖZ, 2004). Analizlerin analizi de denebilir (DİNÇER, 2015). Ayrıca yapılan literatür çalışmalarına yeni bir bakış açısı getiren Meta-Analiz, bir konu hakkında çeşitli araştırma sonuçlarını da derlediği için oldukça geniş açılı bir perspektif sunar (GÖÇMEN, 2009).

Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar oldukça artmakta ve belirli konuda yürütülen fazlaca bağımsız çalışmalar ve bu çalışmalara bağlı olarak da birbirinin aynısı olmayan sonuçlar elde edilmektedir. Bu bilimsel çalışmalar bir süre sonra yığın haline gelmekte ve bir derlenmeye gereksinimi yaratmaktadır ve bu noktada da hem derleyici hem de yeni çalışmalara kılavuzluk edici Meta-Analiz’e ihtiyaç duyulmaktadır (AKGÖZ, 2004).

Meta-Analiz, 1930’larda birçok analitik çalışmaların nicel bulgularının bileştirilmesi amacıyla ortaya çıksa da 1976 yılında Glass “Meta-Analiz” terimini kullanan ilk isim olmuştur (AKGÖZ, 2004) (GÖÇMEN, 2009). Glass, Meta-Analiz’i “bir konu hakkında yapılan çeşitli araştırma sonuçlarının, kantitatif (nicel) araştırma sentez yöntemlerinin kullanılması yoluyla özetlenmesidir” şeklinde açıklamıştır (GÖÇMEN, 2009).

Sacks ve arkadaşları (1987) Meta-Analiz’i inceleyip, genel olarak 4 amacı olduğuna karar vermişlerdir (AKGÖZ, 2004):

  1. Örnek büyüklüğünü artırma yoluyla istatistiki anlamlılığı artırma,
  2. Belirli konuda yapılmış, bağımsız çalışma bulgularının birbirine ters düşmediği vakit belirsizlik hakkında yargıya varmak,
  3. Effect size (“etki büyüklüğü”) tahminlerini geliştirmek,
  4. Çalışma hakkında düşünülmemiş sorulara yanıt bulmak.

Son olarak, Meta-Analiz, iyi bir literatür taraması olmaktan ziyade, bir konuda aynı veya benzeri bir yeni bir çalışma kurgulanmasında da kullanılabilir (GÖÇMEN, 2009).

Meta-Analiz’in Yararları

Meta-Analiz temelinde yatan işleyişi sayesinde birçok açıdan avantaj sağlamaktadır. Bunlardan bazılar;

  • Birçok örneklemin karşılaştırılabilmesi,
  • Örneklem sayısı az olan çalışmalardan da faydalanılabilmesi,
  • Birçok çalışma arasında genelleme yapılabilir,
  • Yapılan literatür taraması ile üzerinde çalışılan konu hakkında daha detaylı bilgi toplanabilir.

Açıklayacak olursak, bir konu hakkında yapılacak literatür taraması konu hakkında detaylı bilgi edinmemize yarayacak; az örneklem üzerinde çalışılan araştırmalar da söz konusu çalışmaya dahil edilip araştırmaya çeşitlilik katacak; farklı çalışmalar sayesinde diğer çalışmalar arasında da genellemeler yapılabilecek; az örneklem üzerinde çalışılmış araştırmaları da çalışmaya dahil edebileceğiz.

Meta-Analiz’in Sınırlılıkları

Meta-Analiz yine temelinde yatan işleyişi yüzünden birçok konuda sınırlılık durumu yaratıyor. Bu da araştırmalarımızı daha dikkatli ve yoğun bir çalışma ile yapmamızı zorunlu kılıyor. Bu sınırlılıkların bazıları;

  • Yalnızca yayınlanmış çalışmalardan faydalanır,
  • Fazla emek ister,
  • Seçim konusunda yanlılık olabilir (tarih aralığı belirlenmesi, araştırma metodu seçimi vb.),
  • Yalnızca yapılan çalışmaların kalitesiyle sınırlı kalabilir,
  • Yararlanılan kaynaklarda yapılan hatalar ölçülemez. (ŞEN, 2018)

Meta-Analiz’in İşleyişi

Meta-Analiz’in işleyişi hususunda birçok kaynak izlenmesi gereken on adım üzerinde durmuştur. Bu on adım sırasıyla; konu belirleme, literatür tarama, kriterlerin belirlenmesi, temaların belirlenmesi, araştırma sorularının belirlenmesi, kodlama, analiz, etki katsayısı, homojenlik ve genel etki ve yorum şeklindedir.

Konu

Üzerinde çalışılmak istenen konu belirlenmelidir. Belirlenen konu hakkında yeteri kadar çalışmanın bulunuyor olması önemlidir. Zira yeteri kadar nicel veri toplanmayabilir. Bu da çalışmamızın istediğimiz sonuçları vermesine engel teşkil edebilir.

Literatür Taraması

Konu belirledikten sonra, konu ile ilgili yayınlanmış yayınlara bakılır. Makaleler, kitaplar, bildiriler v.b. bildiriler incelenir. Gerektiği takdirde uzman görüşü de alınabilir (YAVUZ, 2016).

Literatür taraması yapmak çok önemlidir. Zira düşünüp çalışmak istediğimiz konu hakkında önceden bir çalışma yapılmış olabilir. Bu da tabiri caiz ise Amerika’yı yeniden keşfetmekten öteye gitmeyen bir çalışmaya başladığımız anlamına gelir. Ayrıca literatür taraması yapmak fikir havuzumuzu genişletip, kör kalan kısımları aydınlatabilir, ufkumuzu genişletebilir. Dolayısıyla literatür taraması yapmak çok önemlidir.

Kriterlerin Belirlenmesi

Meta-Analiz çalışmalarında kriterlerin belirlenmesi oldukça önemlidir. Kriterler çalışmaya dahil edilecek makaleler, bildiriler, kitaplar olabileceği gibi zaman aralığı ve çalışmalarda kullanılacak analiz yöntemleri hatta ERIC, SSCI, Ulakbim gibi indeksler de olabilir. (DİNÇER, 2015).

Temaların Belirlenmesi

Yapacağımız literatür taraması ile birçok araştırma sonuçlarına erişeceğimizi biliyoruz. Fakat eriştiğimiz araştırmalar farklı alanlarda kullanılmak üzere yapılmış olabilir veya özellikle deneysel çalışmalarda birden fazla değişken üzerinde çalışılmış; sonuçlar bu analize göre yorumlanmış olabilir. Dolayısıyla yapacağımız çalışmaların hangi alt başlıklarda incelememiz gerektiğini belirtmemizde yarar olacaktır (DİNÇER, 2015).

Araştırma Sorularının Belirlenmesi

Yapılacak olan Meta-Analiz çalışmasında hangi soruya yanıt arayacağımız çok önemlidir. Hatta belirlediğimiz konuda da etkilidir. Örneğin satın alma karar sürecini ele alan bir çalışma yapacağımızı varsayarak şöyle bir soru yöneltebiliriz: “Satın alma kararı ile mağazaların fiziksel özelliği arasında anlamlı bir ilişki var mı?” gibi.

Kodlama

Elde edilen kaynakların sınıflandırılması aşaması olarak da ele alabiliriz. Tarama aşamasında çalışmaları kodlamak işin diğer aşamalarına geçildiğinde elimizi oldukça rahatlatacaktır. Kodlama; analiz yöntemleri, elde edilen veriler ve sonuçlar gibi başlıklarla yapılabilir.

Analiz

Elde ettiğimiz verileri, kullanacağımız programa girerek analiz sürecini başlatmış oluruz. Analiz sürecinde;

  • SPSS
  • Excel
  • CMA
  • Metawin

gibi çeşitli istatistiki analiz programlarını kullanabiliriz.

Bu aşamada analizi iyi yapmamız için tanımamız gereken belli başlı kısaltma ve sembolleri de öğrenmemizde fayda olacaktır.

Etki büyüklüğü (“effect size”) d veya g*
Genel Etki E++
Standart Sapma s
Birleştirilmiş Standart Sapma spooled
Örneklem Sayısı n
Aritmetik Ortalama x
t Testi t
Anova Testi F
Homojenite/Heterojenite Q
Serbestlik Derecesi df
Ortalama Hatanın Karesi MSE
Ki-kare x2

*Cohen etki derecesini “d” olarak adlandırırken Glass “g” olarak adlandırmıştır.

Etki Katsayıları

Meta-Analiz çalışmalarının temel bulgularıdır. Etki katsayısını hem her çalışma için hesaplandığını, hem de genel olarak hesaplandığını hatırlatmakta fayda var. Etki katsayısı “genel etki” olarak da ifade edilmektedir (DİNÇER, 2015).

Homojenlik

İncelenen testin araştırmaların aynı faktörü ölçüp ölçmediğini tespit etmek için kullanılır. Homojen bir yapıda tüm çalışmalar aynı etkiyi göstermiş ve evrene genellenebilir yorumu yapılabilir.

Çalışma homojen ise sabit etki, homojen değil (heterojen) ise rastgele etki modeli tercih edilir. Bunun için ise P ve Q değerlerine bakılır. Kritik değer aşılmışsa homojen değil (heterojen), aşılmamışsa homojendir ve sabit etki modeli tercih edilir.

Yorum

Çalışmalarımızı yorumladığımız kısımdır. Burada kullandığımız her bir temayı ayrı başlıklarda yorumlamamız daha açıklayıcı olacaktır. Ayrıca çalışmalarımıza eklediğimiz ya da ekle(ye)mediğimiz unsurları da gerekçeleriyle belirtmemiz gerekecektir. Aile Eğitim Çalışmaları: Bir Gözden Geçirme ve Meta Analiz Örneği çalışmasında olduğu gibi şu şekilde açıklanabilir: “…Toplamda 8 araştırmanın doğrudan ailelere bilgi ve beceri öğretmeyi hedeflediği ve bunların 5 tanesinin tek denekli çalışma ve diğer 3’ünün ise gruba dayalı deneysel ve yarı-deneysel yöntemler olduğu belirtilmiştir. Çalışmaların 2’sinde etki büyüklüğü hesaplaması, kullanılan istatistik yöntemleri nedeniyle gerçekleştirilemezken, geriye kalan tek denekli araştırmalar ve bir deneysel araştırmanın sonuçlarının yüksek etki büyüklüğüne sahip olduğu tespit edilmiştir. Yapılan bu sınırlı sayıdaki araştırmalar, aile eğitimi için kullanılan yöntemlerin etkili olduğuna dair ipucu vermiştir.” (TAVİL & KARASU, 2013)

Meta-Analiz Türleri

Birçok türü olmasına rağmen genel olarak üç basamakta gruplanabilir (DİNÇER,2015);

  • Uygulama etkisi
  • Grup farklılığı etkisi
  • İlişki etkisi
Uygulama etkisi

      Bu çalışmalarda bir gruba yapılan uygulamaların sonuçları değerlendirilerek, her çalışma         için bu uygulamanın etkisi ve genel etkisi incelenir. Farklı uygulamalarla karşılaştırılması   yüzünden zayıf bir yöntemdir.

Grup farklılığı etkisi

      Bu çalışmalarda birden fazla uygulamanın uygulama etkisi hesaplanır ve hangi     uygulamanın daha etkili olduğuna karar verilir. Sosyal bilimlerde sıklıkla kullanılır.

İlişki etkisi

      Bu çalışmalarda birden fazla değişkenin ilişkisi incelenir. Örneğin sigara içme ile akciğer kanseri olmanın ilişkisi gibi.

Bu yazımızda kısaca Meta-Analiz’den bahsettik. Özetle Meta-Analiz için, nicel çalışılan ve literatürde çalışılmış konuların hepsinin derlenip tek bir çalışmada özetlendiği akademik bir çalışma diyebiliriz.

Kaynakça

AKGÖZ, S. (2004). Meta-analizi. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 107-112.

DİNÇER, S. (2015). Meta-analiz. https://www.youtube.com/watch?v=TlwpWoQYqdk&t=1s adresinden alındı

GÖÇMEN, G. B. (2009). Meta-Analizin Genel Bir Değerlendirmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 345-360.

ŞEN, S. (2018). Bir Akademisyenin Web Sitesi. Sedat Şen: https://sedatsen.files.wordpress.com/2018/06/meta-analiz.pdf adresinden alındı

TAVİL, Y. Z., & KARASU, N. (2013). Aile Eğitim Çalışmaları: Bir Gözden Geçirme ve Meta-Analiz Örneği. Eğitim ve Bilim.

YAVUZ, R. (2016). Akademik Personel. Akademik Personel: https://www.akademikpersonel .org/anasayfa/literatur-taramasi-nedir-nasil-yapilir.html adresinden alındı

Digiqole ad

Emre Kurtkan

http://kerliferli.blogspot.com/

İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi İşletme, TR bölümü mezunuyum. Üniversite hayatım boyunca birçok gönüllü ve profesyonel iş deneyimlerim oldu. Bunlardan bazıları; futbolkaravani.com ve blog.decathlon.com.tr. Burada çeşitli yazılar yazdım. Şu anda ise kendi imkanlarımla oluşturduğum Sosyal Enstitü'yü geliştirmek için çalışıyor ve İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde Perakendecilik ve Marka Yönetimi Tezli Yüksek Lisans öğrencisi olarak eğitim hayatıma devam ediyorum.

İlginizi Çekebilir

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

%d blogcu bunu beğendi: